Yapı Kredi Müzesi’nde Islık Çalan Hafıza Sergisi

Bugün Yapı Kredi Müzesi’nde, hafızanın yalnızca saklanan değil, her çağrıda yeniden şekillenen bir alan olduğuna tanıklık ettik.
“Islık Çalan Hafıza”, geçmişi kapalı bir arşiv olarak değil; bedenle, sesle, ışıkla ve anlatıyla sürekli yeniden kurulan canlı bir yapı olarak ele alıyor.

Basın buluşmasının açılışında Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık Genel Müdürü Tülay Güngen, müzenin yeni dönem yaklaşımını şu çerçeveyle tarif etti: koleksiyon, korunup vitrinde tutulan bir miras değil; çağdaş sanatla temas ettikçe yeni anlamlar üreten, yaşayan bir yapı. Güngen, Yapı Kredi koleksiyonlarının —sikkelerden metal eserlere, gölge oyunu arşivlerinden arkeolojik parçalara uzanan genişliğiyle— güncel sanatla “konuşabilen” bir zemin sunduğunu vurguladı. Bu sergiyle birlikte amaçlarının, koleksiyonun kendi içine kapanması değil; yeni sorular, yeni okumalar ve yeni anlatılar üretmesi olduğunu ifade etti.

Serginin küratörü ve Yapı Kredi Müzesi Direktörü Burcu Çimen, serginin kavramsal çerçevesini koleksiyon fikrinden hareketle kuruyor. Nümizmatik ve Gölge Oyunu Tiyatrosu koleksiyonlarından yola çıkan “Islık Çalan Hafıza”, tarih yazımını doğrusal bir aktarım olarak değil; boşlukları, kesintileri ve aktarılmayanları da kapsayan katmanlı bir hafıza alanı olarak ele alıyor. Çimen’in rehberliğinde yapılan sergi gezisinde, arşivin burada sabitlenmiş bir geçmiş değil; her yeniden bakışta farklı anlamlar üreten, yaşayan bir yapı olarak düşünüldüğü açıkça hissediliyor.

Bu çerçevenin içinde üç sanatçı, tarihle farklı eksenlerden temas kuruyor.

Akram Zaatari, Osman Hamdi Bey’in Sayda kazılarına ait arşivleri merkezine alarak fotoğrafın yalnızca bir belge değil, dolaşıma girdiği anda anlam değiştiren bir araç olduğunu hatırlatıyor. Zaatari’nin işleri, arşivin nesnel ve tamamlanmış bir bilgi alanı olmadığını; çeviriyle, yeniden üretimle ve bakışla dönüşen bir yapı olduğunu gösteriyor. Burada fotoğraf, geçmişi donduran değil; onu yeniden hareketlendiren bir araç haline geliyor.

Hilal Can’ın sergideki yerleştirmesi ise ışık ve gölge üzerinden kurulan daha sezgisel, daha bedensel bir anlatı açıyor. Can, konuşmasında gölgenin ışıksız, ışığın da gölgesiz var olamayacağını vurgularken; bu karşıtlığın aslında bir çatışma değil, bir birliktelik alanı olduğunu ifade etti. Işığın içinde gölge, gölgenin içinde ise her zaman bir ışık ihtimali bulunduğunu söyleyen sanatçı, bu ikili yapıyı ruh–madde, geçmiş–şimdi ve görünür–gizli ilişkileri üzerinden düşündüğünü aktardı. Karagöz ve Hacivat geleneğinden beslenen figürler, bu sergide sabit temsiller olmaktan çıkıyor; mitoloji, beden ve politik konumlanma arasında sürekli dönüşen bir anlatıya dönüşüyor.

Serginin bir diğer güçlü ekseni Michael Rakowitz’in işleriyle belirginleşiyor. Irak Savaşı sonrasında kaybolan, yağmalanan ya da tahrip edilen Mezopotamya eserlerini geçici ve kırılgan malzemelerle yeniden inşa eden Rakowitz, yok edilmek istenen kültürel mirasın başka biçimlerde varlığını sürdürdüğünü görünür kılıyor. Karton, kâğıt ve gündelik ambalajlarla kurulan bu heykeller, kaybın sessiz ama dirençli bir hafıza formuna dönüşebileceğini hatırlatıyor.

“Islık Çalan Hafıza”, geçmişi restore etmeye çalışan bir sergi değil. Tarihi tamamlanmış bir anlatı olarak sunmak yerine, onun eksik, parçalı ve çoğu zaman çelişkili doğasını kabul ediyor. Bugün müzede dolaşırken hissedilen şey, bir anlatının kapanması değil; soruların çoğalmasıydı.

Ve belki de serginin en güçlü yanı tam burada yatıyor.

**Serginin Mart ayında yayımlanacak kataloğunda Seçil Epik, Edhem Eldem ve Vid Simoniti sergi sanatçılarının pratikleri üzerine kaleme aldıkları metinlerle yer alacaklar. Kitapta Osman Hamdi Bey’in 1892 yılında Théodore Reinach ile birlikte yazdıkları Sayda kazılarına ait rapor niteliğindeki anılarından oluşan metni de ilk kez Türkçe çevirisiyle okurlarla buluşacak. Serginin ve yayının editörlüğünü Sanat Dünyamız dergisi editörü Fisun Yalçınkaya üstleniyor.

22 Ocak – 7 Haziran 2026