Sun Ra’nın kozmik evreninden John Coltrane’ın bitmeyen arayışına, Thelonious Monk’un bir televizyon stüdyosundaki sessiz direncinden Blue Note’un hikayesine… Caz tarihine yalnızca müzik üzerinden değil; kimlik, hafıza, yaratıcılık ve değişim üzerinden bakan dokuz belgesel.

Cazı anlamanın yolu yalnızca plaklardan geçmiyor. Bazen bir konser kaydında, yıllarca bir arşivde beklemiş görüntülerde ya da bir müzisyenin sahne dışında bıraktığı izlerde müziğin kendisinden çok daha büyük bir hikaye ortaya çıkıyor.

Artistry of Good, cazın sesinin ötesine geçen dokuz belgesele bakıyor.

Sun Ra: A Joyful Noise

Yönetmen: Robert Mugge | 1980

Sun Ra’yı yalnızca bir caz müzisyeni olarak anlatmak zaten mümkün değil. Robert Mugge’nin belgeseli de bunu denemiyor. Sun Ra ve Arkestra’yı performanslar, provalar ve sanatçının kendi anlatısı üzerinden izlerken caz; kozmoloji, şiir, kostüm, performans ve Afrofuturizmle aynı evrenin parçalarına dönüşüyor. Film, Sun Ra’nın dünyasını açıklamaktan çok onun içine girmemize izin veriyor.

Chasing Trane: The John Coltrane Documentary

Yönetmen: John Scheinfeld | 2016

John Coltrane’ın müziğinin ardındaki insanı arayan Chasing Trane, sanatçının yaşamını dönemin sosyal, politik ve kültürel atmosferiyle birlikte ele alıyor. Daha önce görülmemiş aile filmleri, nadir fotoğraflar ve arşiv kayıtları; Sonny Rollins, McCoy Tyner, Wayne Shorter ve Coltrane’ın ailesinin anlatılarıyla birleşiyor. Ortaya yalnızca büyük bir saksofoncunun değil, müziği sürekli bir arayış alanı olarak gören bir sanatçının portresi çıkıyor.

Rewind & Play

Yönetmen: Alain Gomis | 2022

1969, Paris. Thelonious Monk, Avrupa turnesinin sonunda Fransız televizyonunda bir programa katılıyor. Yıllar sonra Alain Gomis, bu çekimin kullanılmamış görüntülerine dönüyor ve sıradan görünen bir televizyon röportajının içinden çok daha rahatsız edici bir hikaye çıkarıyor. Monk ile röportajı yapan Henri Renaud arasındaki iletişimsizlik; medyanın sanatçıyı nasıl çerçevelediğine, ırksal stereotiplere ve kimin hikayesinin kim tarafından anlatıldığına dair keskin bir sorgulamaya dönüşüyor. Monk ise bütün bunların ortasında en güçlü cevabını piyanonun başında veriyor.

Black Wax

Yönetmen: Robert Mugge | 1983

Gil Scott-Heron, Washington D.C. sokaklarında dolaşıyor, konuşuyor, gözlemliyor ve Midnight Band ile sahneye çıkıyor. Robert Mugge’nin filmi konser belgeseli ile politik portrenin arasında özgürce hareket ediyor. Caz, soul, funk, reggae ve spoken word’ü birbirine bağlayan Scott-Heron’ın müziği kadar, Amerika’ya ilişkin keskin gözlemleri de filmin merkezinde. Black Wax, bir müzisyeni kayda geçirmekten çok onun düşünce dünyasının ritmini yakalıyor.

Bill Evans: Time Remembered

Yönetmen: Bruce Spiegel | 2015

Bill Evans’ın zarif ve içe dönük piyano dili, ardında oldukça çalkantılı bir hayat barındırıyordu. Bruce Spiegel’ın yaklaşık yedi yıl boyunca üzerinde çalıştığı belgesel, yaklaşık 40 kişiyle yapılan görüşmeler ve geniş bir arşiv üzerinden Evans’ın yaşamını ve caz üzerindeki etkisini anlatıyor. Tony Bennett, Billy Taylor, Jon Hendricks ve Bill Charlap gibi isimlerin tanıklıklarıyla şekillenen film, müzikal deha ile kişisel kırılganlığın yan yana durduğu bir portre.

It Must Schwing! The Blue Note Story

Yönetmen: Eric Friedler | 2018

1939’da Berlin’den New York’a göç eden Alfred Lion ve Francis Wolff, caz tarihinin en önemli plak şirketlerinden Blue Note Records’u kurdu. Thelonious Monk’tan Miles Davis’e, John Coltrane’dan Herbie Hancock’a uzanan bir müzikal mirasın ardında iki arkadaşın caza duyduğu olağanüstü tutku vardı. Eric Friedler’in belgeseli arşiv görüntülerini ve animasyonu bir araya getirerek Blue Note’un yalnızca kendine özgü bir ses ve görsel kimlik yaratmasını değil, siyah müzisyenlere ayrımcılığın hakim olduğu bir dönemde sanatçılarına gösterdiği saygıyı da anlatıyor.

Hargrove

Yönetmen: Eliane Henri | 2022

Roy Hargrove’un son turnesi sırasında çekilen Hargrove, trompetçinin son dönemine olağanüstü yakınlıktan bakıyor. Erykah Badu, Herbie Hancock, Sonny Rollins, Questlove ve Wynton Marsalis gibi isimlerin de yer aldığı film, Hargrove’un müzikal mirasını anlatırken siyah müziği, müzik endüstrisindeki güç ilişkilerini ve sanatçının yaşamının son dönemini de kadrajına alıyor. Bir kariyer retrospektifinden çok, hala hareket halindeki bir müzisyenin portresi.

Motian in Motion

Yönetmen: Michael Patrick Kelly | 2020

Bill Evans Trio’dan Keith Jarrett’ın American Quartet’ine uzanan kariyeriyle Paul Motian, modern caz davulculuğunun en özgün isimlerinden biriydi. Michael Patrick Kelly, Motian’ı yıllar boyunca konserlerde, kayıt seanslarında ve gündelik hayatında filme aldı. Motian’ın 2011’deki ölümünün ardından Bill Frisell, Joe Lovano, Carla Bley, Chick Corea ve Gary Peacock gibi müzisyenlerle yapılan söyleşiler de filme dahil edildi. Sonuç, bir davulcunun biyografisinden çok ritim, doğaçlama ve müzisyenler arasındaki görünmez iletişim üzerine kurulmuş bir portre.

AfroCuba ’78

Yönetmen: Emilio Oscar Alcalde | 2020

1970’lerin ortalarında Havana’da kurulan AfroCuba, ileri caz yaklaşımlarını Afro-Küba ritimleriyle bir araya getiren bir grup olarak ortaya çıktı. 1978’de kaydettikleri tek albümün Küba’da yayımlanmasına izin verilmedi; grubun üyeleri zamanla dünyanın farklı yerlerine dağıldı. Emilio Oscar Alcalde, yıllar sonra hem kayıp plağın izini hem de grubun müzisyenlerini sürüyor. Böylece AfroCuba ’78, unutulmuş bir kaydı ararken müzik, hafıza ve yarım kalmış ihtimaller üzerine bir hikayeye dönüşüyor.

Cazın Görüntüde Kalan Hafızası

Bu dokuz film aynı şeyi anlatmıyor. Biri tek bir müzisyenin dünyasına girerken diğeri bir plak şirketinin kültürel mirasını, bir başkası yıllarca görünmeden kalmış bir grubun hikayesini ortaya çıkarıyor. Ancak hepsinin kesiştiği bir yer var: Cazı yalnızca duyduğumuz notalardan ibaret görmemeleri.

Çünkü cazın tarihi aynı zamanda göçün, kimliğin, ırkın, özgürlüğün, endüstrinin, kişisel kayıpların ve bitmeyen bir yaratıcı arayışın tarihi. Bu belgesellerde kamera tam da müziğin ardında kalan o hikayelere dönüyor.